референдумды
бақылау

«Qazaqstan» арнасы

Бұл телеарнада жұмыс күндері «Ақпарат 20:00» бағдарламасында кешкі жаңалықтар берілсе, демалыс күндері «Апта» қорытынды бағдарламасы шығады. Бақылаушылар эфирдің басым бөлігін (85,4%) жағымды сипаттағы пікірлер алғанын тіркеді. Қалған 14,6% бейтарап пікірлерге тиесілі.

Жағымды мессеждердің мазмұны конституциялық түзетулер, ал кейіннен жаңа Конституцияның өзі тек оң нәтиже әкеледі дегенге саяды. Сюжеттер реформа қазіргідей алмағайып заманда қоғам дамуының басты кепілі екенін және даусыз прогресті білдіретінін насихаттады.

Бұл ретте қызық ерекшелік анықталды: Конституцияда бекітіліп қойған нормалар жаңалықтарда мүлдем жаңа дүние ретінде жиі ұсынылды. Яғни, ұсынылып отырған өзгерістер қолданыстағы ережелерді күшейтуге немесе қосымша бекітуге мүмкіндік береді деп айтылды. Атап айтқанда, эфирде бірнеше негізгі бағытқа баса назар аударылды. Спикерлер қоршаған ортаны қорғау туралы көп айтып, жаңа Конституция экология үшін сенімді қалқан болады деп сендірді. Негізгі заңда енді ұлттық құндылықтар бекітілгені, ал құжатты қабылдау ел тәуелсіздігін қорғау үшін өте маңызды екені баса айтылды. Бұдан бөлек, сюжет авторлары жаңа Конституция меншіктің барлық түрін қорғауды қамтамасыз ететінін, жеке өмірге қол сұғылмаушылыққа кепілдік беретінін, бизнеске ауқымды қолдау көрсетіп, оның мүмкіндіктерін кеңейтетінін атап өтті.

Арнада үнемі айтылған тағы бір маңызды сипат — жаңа Конституция қоғамның тікелей сұранысынан туындады деген тезис. Эфирлерде азаматтардан түрлі ұсыныстармен көптеген өтініш түсіп жатқаны бірнеше рет айтылды. Журналистер конституциялық реформа жөніндегі комиссияның жұмысы толығымен ашық жүргізіліп жатқанын, оның құрамында 100-ден астам адам бар екенін, ал түпкілікті шешім референдумда қабылданатынын (өйткені қазіргі жоба тек ұсыныстарды қамтитынын) үнемі еске салып отырды. Осылайша, « халық толығымен қолдайтын Ата заң» жайлы тұрақты мессеж қалыптасты.

Бұл әсерді күшейту үшін қарсы қою әдісі қолданылды: жаңа жоба қолданыстағы Конституцияға қарсы қойылып, сюжет авторлары ескі заңның кемшіліктерін үнемі көрсетіп отырды. Мысалы, негізгі тезис мынадай болды: Конституцияның қолданыстағы редакциясында қазақ және орыс тілдеріндегі мәтіндерде айырмашылық бар. Бұл тұрғыда мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин өз сөздерінде қолданыстағы Конституцияны жабық жағдайда небәрі 12 адам жазғанын, ал жаңа редакциямен ашық онлайн режимде жүзден астам сарапшы жұмыс істеп жатқанын бірнеше рет атап өтті.

Кешкі жаңалықтар репортаждарында тек отандық емес, шетелдік сарапшылардың да пікірлері берілді. Оған қоса, жаңа Конституцияға арналған кейбір сюжеттер Қазақстаннан тыс жерлерде — Бельгия мен Өзбекстанда түсірілді.

Қамту ауқымы мен географиясына қарамастан, бұл телеарна мониторингінің негізгі түйіні өзгеріссіз қалды: жаңа Конституцияға қатысты қандай да бір балама немесе сыни пікірдің бар екені туралы материалдар мүлдем жоқ.

«Хабар» арнасы

«Жаңалықтар», «Новости» және «7 күн» бағдарламалары мониторингке ілінген «Хабар» телеарнасында бірнеше маңызды заңдылықты байқауға болады. Ең алдымен, қазақтілді және орыстілді эфирлер арасында жағымды және бейтарап материалдардың үлестірілуінде айтарлықтай айырмашылық бар екені сезіледі. Мәселен, қазақ тіліндегі шығарылымдарда жағымды материалдардың үлесі 89,5%-ды құраса, бейтарап сюжеттерге 10,5% тиесілі болды. Ал орыс тіліндегі эфирде бұл теңгерім сәл өзгерді: жағымды контент 78,7%-ды, ал бейтарап контент 21,3%-ды алды. Бұл ретте, басқа медиалардағыдай, бұл телеарнада да конституциялық реформаға қатысты сыни немесе жағымсыз баға берілген материалдар тіркелген жоқ.

Мағыналық мазмұнына келсек, мұнда жағымды мессеждердің бағыты бұрынғысынша қалды: жаңа Конституция баламасыз түрде прогресстің басты кепілі ретінде көрсетілді. Алайда біздің бақылаушылар бір өзіндік ерекшелікті анықтады: эфирлерге кәсіби спикерлер белсенді түрде тартылғанымен, ақпаратты жеткізу сипаты көбіне үстірт болды. Материалдарды ұсыну «адам құқықтары», «волонтерлік», «отбасы және отбасылық құндылықтар», «заң мен тәртіп», «патриотизм», «ғылым мен инновация» сияқты түсінікті, бірақ мейлінше абстрактілі құндылықтар төңірегінде өрбіді.

Мәселе мынада: сарапшылар бұл негіздердің жаңа Конституцияда бекітілетінін айтқанымен, оның нақты құқықтық механизмдерін түсіндірген жоқ. Эфирде қолданыстағы Конституция нормаларымен салыстырмалы талдау жасалған жоқ, спикерлер тек бұл өзгерістердің пайда әкелетінін айтумен шектелді. Аналитиканың жоқтығынан көрерменде бұл Қазақстанның құқықтық жүйесі үшін мүлдем жаңа дүниелер сияқты әсер қалыптасуы мүмкін еді, дегенмен бұл ережелердің көбі заңнамада белгілі бір деңгейде бұрыннан бар. Ақпаратты бұлай ұсыну ерекшелігі бұған дейін «Qazaqstan» телеарнасына мониторинг жүргізу кезінде де байқалған.

Үгіт-насихат науқаны барысында басымдықтарды белгілеуге қатысты тағы бір назар аударарлық жайт бар. Сюжеттерде Парламенттің құрылымдық өзгерістері мен оның функцияларына назар аудару іс жүзінде жойылып кетті. Ал бастапқыда дәл осы өкілетті қайта бөлу конституциялық реформаның басты мақсаттарының бірі ретінде жарияланған еді. Егер референдум жарияланғанға дейін, жұмыс комиссияларының отырыстары кезеңінде бір палаталы парламент тақырыбы әлі де қозғалып келсе, белсенді үгіт-насихат басталған сәттен бастап оны жаңа Конституцияның трансформациясы мен заманауилығы туралы жалпылама сөздер ығыстырып шығарды.

Сонымен қатар «Хабар» телеарнасы қабылданып жатқан түзетулердің «халықтың Ата заңы» жайлы бұрыннан таныс мессежді белсенді түрде қолдап отырды. Репортаждарда жобаның тек қоғам сұранысы бойынша жасалып жатқаны және қарапайым азаматтардың мүддесін егжей-тегжейлі ескеретіні туралы тезис үнемі айтылды. Мұны растау үшін сюжет авторлары халықтан түскен 10 мыңнан астам өтініш туралы статистиканы жиі алға тартты.

«Бірінші арна "Еуразия"» арнасы

«Бірінші арна “Еуразия”» хабарын талдау кезінде мониторингпен «Басты жаңалықтар», «Асау жаңалықтар», «Главные новости» және «Аналитика» сынды кешкі жаңалықтар мен аналитикалық бағдарламалар қамтылды.

Бұл телеарнада материалдардың сипатын бөлуде оны басқалардан ерекшелейтін өзіндік динамика байқалды: орыстілді эфирде жағымды контенттің үлесі қазақтілді эфирге қарағанда жоғары болды. Мәселен, орыс тіліндегі шығарылымдарда жағымды сюжеттер уақыттың 84,9%-ын, ал бейтарап сюжеттер 15,1%-ын алды. Қазақтілді хабар таратуда жағымды материалдардың үлесі 79%-ды құраса, бейтарап контент 20% болды.

Мазмұны тұрғысынан, «Бірінші арна “Еуразияның”» негізгі жағымды мессеждері көп жағдайда «Хабар» және «Qazaqstan» телеарналарының күн тәртібін қайталады. Эфирден берілген тезистер конституциялық реформа азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейтуге, қоғам мен мемлекет арасындағы диалогты нығайтуға бағытталған деген идеяның төңірегінде өрбіді. Спикерлер әлемдегі саяси жағдайға байланысты жаңа Конституцияны қабылдау қажеттігін бірнеше рет атап өтті. Өзекті тақырыптар ретінде ғылым, білім, мәдениет және инновация құндылықтары, дербес деректер қауіпсіздігі мәселелері белсенді түрде ілгерілетілді.

Басқа телеарналардағыдай, Конституцияның бұрынғы редакциясында да болғанына қарамастан, кейбір нормалар түбегейлі жаңалық ретінде ұсынылды. Мысалы, реформаның басты жетістіктерінің бірі ретінде тиісті сот шешімінсіз азаматтарды тұрғын үйінен шығаруға тыйым салу көрсетілді. Бұдан бөлек, эфирлерде жаңа Конституцияда адвокатураның құқықтық институт ретіндегі мәртебесі, теңгенің ұлттық валюта ретіндегі мәртебесі ресми түрде бекітілетініне бірнеше рет назар аударылды. Бізге мұндай позиция мүлдем жаңа құқықтық механизмдерді тарату сияқты көрінді. Алайда бұл бағыттар бойынша базалық кепілдіктер, соның ішінде тұрғын үйді алып қоюдың соттық тәртібі мен ұлттық валюта мәртебесі сол кезде қолданыста болған заңнама аясында институционалды түрде қамтамасыз етілген болатын.

Бұл ретте конституциялық реформаның мейлінше пікірталас тудыратын мәселелері жеткілікті түрде жария етілмеді. Атап айтқанда, жобаның тым егжей-тегжейлі жазылуына байланысты құқықтардың тарылуы немесе шектелуі мүмкін деген контексте сарапшылар қауымдастығында сұрақтар мен қауіп тудырған нормалар (мысалы, сөз еркіндігі, ұлттық құқықтың халықаралық құқықтан басымдығы бойынша өзгерістер) терең талдаудан тыс қалды.

Басқа телеарналардағы сияқты, саяси процестердің ашықтығын көрсету үшін жаңалықтар сюжеттерінде конституциялық реформа жөніндегі комиссия отырыстарын онлайн режимде бақылау мүмкіндігі елдегі қоғамдық диалогтың жоғары деңгейінің тікелей дәлелі екені жиі айтылғанын атап өткен жөн.